Saturday, 18 July 2015
26 November 2020
زیر باران

«‌ضرب بر سازهای ضربی»

2010 May 28

مارال/رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

صوت در این دسته از سازها بر اثر کوبیدن جسمی با نرمی یا سختی معین بر پوستی که بر سطح دایره‌ای شکل حلقه، استوانه یا کاسه‌ای کشیده شده یا بر اثر کوبیده شدن دو جسم سخت حاصل می‌شود.
در برخی از سازها که پوست برحلقه یا استوانه کشیده شده ممکن است یکی از سطوح بدون پوست باشد و در نوع دیگر هر دو سطح با پوست پوشانده شود.
صوت سازهای ضربی-پوستی برخی با ارتفاع (زیروبمی) نامعین و بعضی با ارتفاع معین بوده و نوع اخیر قابلیت کوک شدن (تغییرارتفاع صوت) را در بیشتر سازهای پوستی ایرانی، ضربه زدن توسط انگشتان هر دو دست نوازنده صورت می‌گیرد. سازهای «زنگ وار» و «نیمه زنگ وار» غالبن بدون ارتفاع معین هستند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

انواع سازهای ضربی:

«تمبک»

این ساز از دو قسمت کلی و استوانه‌ای شکل تشکیل شده: قسمت اول (بالا) به قطر تقریبی 25 تا 30 سانتی‌متر و به طول 45 سانتی‌متر که سطح بالایی آن پوست کشیده شده و در پایین به قسمت دوم متصل شده است و این قسمت عبارتست از استوانه باریک‌تری که درانتها (پایین) کمی گشادتر شده و به دهانه‌ای باز منتهی گشته است. جنس تمبک معمولی از چوب است. تمبک به منظور نواختن، به طور افقی روی ران نوازنده نشسته قرار می‌گیرد و او دست چپ خود را در بالا و دست راست را در کنار راست تمبک قرار می‌دهد و با انگشتان، نرمه و تمام دست خود بر قسمت‌های مختلف (مرکز، میان، کنار) پوست می‌کوبد.
صوت تمبک بدون ارتفاع معین است.
از آن‌جا که وسیله کوبیدن روی سازانگشتان انسان است و این وسیله قادر است بر روی تمبک ریزه‌کاری و شیرین‌کاری های فراوان اعمال کند می‌توان از آن به عنوان «تک‌نواز» استفاده‌های شایان و جالب کرد.

«تمبک زورخانه»

شکل ظاهری آن با تمبک معمولی کمی اختلاف دارد. قسمت بالایی آن به شکل جام و قسمت دنباله (درپایین) مخروطی‌تر از تمبک معمولی است. علاوه بر این تمبک زورخانه را از گل پخته می‌سازند. صدای آن نیز بم‌تر و قوی‌تر از تمبک معمولی است. بلندی ساز 45 و قطر دهانه پوستی 48 سانتی‌متر است.

«دهل»

این ساز متشکل است از استوانه‌ای کوتاه از جنس چوب است که قطر دایره آن حدود یک متر و ارتفاع آن 25 تا 30 سانتی‌متر است و بر دو سطح دایره‌ای شکل جانبی آن پوست کشیده شده است. بر دو نقطه از بدنه استوانه، دو انتهای تسمه‌ای ثابت شده که نوازنده هنگام نواختن آن را به گردن می‌اندازد و به این ترتیب دهل در جلوی سینه و شکم او طوری قرار می‌گیرد که سطوح پوست دار در جوانب راست و چپ واقع شوند. نوازنده در دست راست خود چوبی به شکل عصا و در دست چپش ترکه‌ای نازک می‌گیرد و با آن‌ها بر روی سطوح پوستی می‌کوبد؛ یا آن که ترکه را به پوست چپ می‌چسباند و با عصا به پوست راست می‌کوبد. صدای این ساز ارتفاعی نامعین دارد. دهل سازی کاملن محلی و همراهی کننده است و در بیشتر مواقع با سرنا نواخته می‌شود.

«دایره»

این ساز متشکل است از حلقه‌ای چوبی به عرض 5 تا 7 و قطر دایره‌ای از 25 تا 40 سانتی‌متر که بر یکی از سطوح جنبی دایره‌ای شکل آن پوست کشیده شده و در جدار داخلی ساز حدود چهل حلقه فلزی کوچک به فواصل مساوی آویزان شده است. در یکی از نقاط جدار چوبی سوراخی است که نوازنده انگشت شست دست راست را در آن داخل می‌کند و به این وسیله ساز را نگه می‌دارد و با بقیه انگشتان هر دو دست بر پوست می‌کوبد و در عین حال ساز را کمی سریع‌تر حرکت می‌دهد تا حلقه‌های کوچک داخلی، هم‌راه با صدای کوبیدن انگشتان صوتی زنگ‌وار نیز حاصل کنند. هیچ یک از اصوات ساز دارای ارتفاع معین نیستند. این ساز بیشتر سازی شهری‌ست تا محلی.

«نقاره»

این ساز به انواع و اندازه‌های مختلف در نقاط کشور وجود دارد:
نقاره شمال؛ از دو کاسه سفالین ( یک کمی کوچک‌تر از دیگری) تشکیل شده است؛ و آن را با دو چوب و گاه با دست می‌نوازند و قطر دهانه‌ی کوچک 16 و بزرگ 22 سانتی‌متر است.
نقاره کردستان؛ تقریبن شبیه نقاره‌ی شمال، ولی بزرگ‌تر است که آن را گاه به اسب می‌بندند و نوازنده سوار اسب آن را با دست می‌نوازد.
نقاره فارس؛ این نقاره نیز مانند دوتای قبلی‌ست، ولی بزرگ‌تر از آن‌ها و اختلاف‌های بیشتری در اندازه‌های هر یک نسبت به دیگری دارد(قطر دهانه شان 23،37 سانتی‌متراست.) شکل آن‌ها نیز خمره‌ای فشرده است. نقاره فارس برای ساختن نقاره‌های جدید، زمینه و مدل قرار گرفته است.

«گورگه»

شکل خارجی این ساز شبیه به سطل یا گلدان و از جنس فلز است. روی آن را پوست کشیده‌اند و در نوع شهری شده ساز، آن را بر روی سه پایه‌هایی محکم کرده‌اند.
گورگه را با دو چوب می‌نوازند. این ساز اگر چه سازی محلی است اما فاقد شهرتی مانند«دهل» است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , 

۱ Comment