Saturday, 18 July 2015
20 September 2020
سعدی‌نامه-از دیدگاه سعدی و متنبی

«مقایسه پند و حکمت»

2010 June 30

حمید ‌جعفری / رادیو کوچه

hamid@koochehmail.com

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

من از تو روی نپیچم گرم بیازاری                    که خوش بود ز عزیزان تحمل خواری

به هر سلاح که خون مرا بخواهی ریخت                   حلال کردمت الا به تیغ بیزاری

تو در دل من از آن خوشتری و شیرینتر            که من ترش بنشینم ز تلخ گفتاری

اگر دعات ارادت بود و گر دشنام                              بگوی از آن لب شیرین که شهد می‌باری

اگر به صید روی وحشی از تو نگریزد               که در کمند تو راحت بود گرفتاری

گرم تو زهر دهی چون عسل بیاشامم            به شرط آن که به دست رقیب نسپاری

تو می‌روی و مرا چشم و دل به جانب توست   ولی چه سود که جانب نگه نمی‌داری

درازنای شب از چشم دردمندان پرس             که هر چه پیش تو سهلست سهل پنداری

حکایت من و مجنون به یک دگر ماند              نیافتیم و بمردیم در طلبکاری

بنال سعدی اگر چاره وصالت نیست               که نیست چاره بیچارگان بجز زاری

ادبیات تطبیقی در دنیا رواج گسترده‌ای یافته است. در بسیاری از کشورها به این گونه از ادبیات می‌پردازند. 200 سال است که در غرب و 50 سال است که در کشورهای دیگر، و از جمله ایران، ادبیات تطبیقی رواج پیدا کرده است. بعد از یاد گرفتن مباحث ادبی و شناخت مشاهیر، نقد ادبی پدید می‌آید و به دنبال آن ادبیات تطبیقی شکل می‌گیرد. از آغاز قرن چهارم آوازه‌ی متنبی در کشورهای اسلامی پیچید. همان موقع هم که شهرت متنبی در شهر «حلب» و در زمان «سیف‌الدوله‌ی حمدانی» گسترده شده بود، شاعران و ادیبان ایرانی او را می‌شناختند و از شعر او اثر پذیرفتند. اما این سخن به این معنا نیست که سخنوران ایرانی، متنبی را الگوی خود قرار داده باشند. متنبی تنها جرقه‌ای در ادبیات ما زد، دیگران از جذابیت‌های شعر او استفاده کردند و مسیر او را با شکوه بیشتر و موفقیت افزون‌تر ادامه دادند. در واقع او هیچ‌گاه سرمشق شعر ایران نبوده است زیرا کاری که متنبی می‌کرد قابل مقایسه با ادبیات ایران نیست. شهرتی که او در نزد ادیبان ایرانی یافت بخاطر پندیات اوست.

در کتاب‌هایی مانند «چهار مقاله»، «مرزبان نامه» و «تاریخ بیهقی» از ابیات حکمت‌آمیز او یاد شده است. از همین روست که «نظامی عروضی» خواندن شعر متنبی را از شرایط موفق شدن در کار دبیری می‌داند. به هر حال در آن زمان ادبیات عرب در میان ایرانیان نفوذ داشت و آوازه‌ی شعر و حکمت متنبی نیز به ایران رسیده بود.

آن چه بازگو شد بخشی از سخنان دکتر «صادق عسکری» بود که در یکی دیگر از درس‌گفتار‌های درباره‌ی سعدی در سخنرانی‌ای تحت عنوان «مقایسه پند و حکمت از دیدگاه سعدی و متنبی» بیان شد.

دکتر عسکری در ادامه‌ی سخنان خود عنوان کرد که هنگام مقایسه میان متنبی و سعدی پرسش‌هایی پیش می‌آید که باید به آن‌ها پاسخ داد. از جمله این که چرا این دو شاعر به حکمت گرایش پیدا کردند؟ یا این که موضوعاتی که به آن پرداخته‌اند، از چه گونه‌ای است و چه نصایحی را در اشعار خود آورده‌اند؟ تاثیرپذیری آن‌ها از فرهنگ‌های دیگر هم سوالی اساسی است. این که آیا از حکمت یونان اثر گرفته‌اند یا خیر، سوال قابل طرحی است. از سویی دیگر باید دید که آیا فرهنگ غنی ایران پیش از اسلام تاثیری در شعر آن‌ها داشته است؟ یا این که چه مقدار از سخنان حکمت‌آمیز آن‌ها از اندیشه‌های زرتشت یا سخنان بوذرجمهر اثر گرفته است.

با طرح و پاسخ به این پرسش‌ها می‌توان آبشخورهای ذهنی متنبی و سعدی را یافت. اما پس از شناختن این آبشخورها باید دید که هدف آن‌ها از بیان آن سخنان چه بوده است. آیا تنها سرودن اشعار زیبا را در نظر داشته‌اند یا خواسته‌اند که مردمان را از مشکلات اخلاقی آگاه سازند؟ بررسی ساختار وزنی و لغوی کلام آن‌ها هم موضوعی است که باید به آن توجه داشت و دید که آیا سخن متنبی و سعدی در این زمینه به هم شبیه است و در بکارگیری بلاغات ادبی، همسان هستند؟ این‌ها مباحث محوری است که بسیار قابل بحث‌اند و هنگام مقایسه آن متنبی و سعدی، توجه به آن‌ها ضرورت دارد.

اوضاع و احوال روزگار سعدی و متنبی به گونه‌ای بوده است که آن‌ها به حکمت گرایش پیدا کرده‌اند. علاوه بر این که این دو شاعر تحت تاثیر فضای زمانه‌ی خود بوده‌اند، انتشار فرهنگ یونانی و فارسی نیز در گرایش هر دو به سخنان حکیمانه تاثیر داشته است. می‌دانیم که در دوره‌ی عباسیان، به ویژه در روزگار خلافت «مامون عباسی»، ادبیات غنی فارسی و نیز اندیشه‌های یونانی، در ادبیات عرب تاثیر گذاشت. گرایش شاعران عرب به حکمت نیز برخاسته از همین تاثیرات بود.

درست است که اندیشه‌های موعظه‌گرایانه، تحت تاثیر زمانه، در شعر سعدی و متنبی شکل می‌گیرد؛ اما یک چیز هست که حکمت آن دو را از هم جدا می‌کند. در زمان متنبی (اوایل قرن چهارم) پیروزی‌های سیاسی اعراب و شکوفایی ادبیات عرب، باعث شد که احساس تفاخر و غرور و خودستایی در شاعران عرب و نیز در متنبی زنده شود. اما عصر سعدی کاملن با روزگار متنبی فرق داشت. زمان سعدی، زمان شکست بود و ایران به سبب حمله مغول اوضاع آشفته‌ای داشت. پس دیگر جایی برای خودستایی سعدی باقی نمی‌ماند. در دوره‌ی او جنگاوری و پیروزی وجود نداشت و روح یاس و ناامیدی بر مردم حاکم بود. از این جهت است که می‌بینیم سعدی از متنبی فاصله می‌گیرد. هر چه هست، آن خودستایی‌های متنبی اثر گرفته از عصر و زمانه‌ی او است و گرایش بیش از حد سعدی به تواضع و فروتنی، برخاسته از روحیات زمانه‌اش.

حکایتی که در سعدی نام‌ی امروز خواهید شنید از باب «هشتم گلستان»، «در آداب صحبت» انتخاب شده است.

ده آدمی بر سفره‌ای بخورند و دو سگ بر مرداری با هم بسر نبرند. حریص با جهانی گرسنه است و قانع به نانی سیر. حکما گفته‌اند توان‌گری به قناعت به از توان‌گری به بضاعت.

نعمت روی زمین پر نکند دیده تنگ                روده تنگ به یک نان تهی پرگردد

بخود بر آتش دوزخ مکن تیز                          که شهوت آتشست از وی بپرهیز

هم‌چنین موسیقی که در این برنامه خواهید شنید از آلبوم «عشق داند»، محصول سال 1359 به خوانندگی استاد «محمدرضا شجریان» و نوازندگی تار استاد «محمدرضا لطفی» در دستگاه ابوعطا انتخاب شده بود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,