Saturday, 18 July 2015
27 November 2020
نغمه‌های ایرانی- مرتضا نی‌داوود،

«خالق آهنگ مرغ سحر»

2010 August 29

آرش و آوا / دفتر آمریکا / رادیو کوچه

arash.ava@koochehmail.com

«مرتضا نی‌داوود»، نوازنده تار و آهنگ‌ساز برجسته‌ی موسیقی ایرانی است. موسیقی‌دانان سنتی ایران که در فاصله جنبش مشروطیت و نخستین دهه از قرن جاری خورشیدی سر برآورده‌اند، همه پیش از هر چیز نوازنده بوده‌اند، هر چند که گه‌گاه به سراغ آهنگ‌سازی نیز رفته‌اند. مهارت‌های فنی و گاه شگفتی‌آور این نوازندگان، آن‌چنان جمع شنوندگان را مجذوب خود می‌ساخته که آهنگ‌سازی آن‌ها را غالبن از یاد می‌برده‌اند. «درویش خان»، «ارسلان درگاهی»، «موسا معروفی» و «حبیب سماعی» از این‌گونه موسیقی‌دانان به شمار می‌روند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در کنار این هنرمندان به چهره برجسته دیگری بر می‌خوریم که استثنایی را پدید آورده است: مرتضا خان نی‌داوود.

از یک سو رغبت به آهنگ‌سازی در او هم‌پای شوق نواختن در غلیان بوده و از سوی دیگر در میان پیش درآمدها، چهار مضراب‌ها، رنگ‌ها و تصنیف‌های او که به گفته خودش به دویست فقره بالغ می‌شود، یکی از فراگیرترین و پر آوازه‌ترین تصنیف‌های قرن، می‌درخشد. تصنیف «مرغ سحر» که نام او را برای همیشه در تاریخ موسیقی ایران نگاه خواهد داشت.

اگر چه می‌توان شعر «پرخون»، «مرغ سحر»، سروده «محمد‌تقی بهار» (ملک الشعرا) و سازگاری آن را با آرمان ملی و آزادی‌جویی مردم، پشتوانه شهرت و ماندگاری آن به شمار آورد، ولی از کارکرد زیبایی آهنگ نی‌داوود نیز نمی‌توان و نباید غافل ماند. چنان‌که بهار متن‌های زیبای دیگری نیز برای پیوند با موسیقی سروده ولی هیچ‌کدام شهرت و تاثیر مرغ سحر را پیدا نکرده است.

شعر و آهنگ، در مرغ سحر توانایی بیانی همانندی دارند و با دقتی هنرمندانه به هم پیوند خورده‌اند.

موسیقی روان نی داوود، زبان کما بیش روشن‌فکرانه بهار را حتا برای مردم عادی دل‌پذیر و دریافتنی ساخته است. جاذبه ماندگار مرغ سحر سبب شده که پس ار نخستین اجرا با صدای «ملوک ضرابی» (و نه آن‌گونه که می‌گویند، قمرالملوک وزیری) خوانندگان زن و مرد دیگری نیز آن را در بازسازی‌های تازه بخوانند.

کشف بزرگ

مرتضا نی داوود در سال ۱۲۷۹ و به روایتی دیگر ۱۲۸۰ خورشیدی در تهران و در خانواده‌ای اهل موسیقی زاده شد. پدرش «بالا خان» با تار و تنبک آشنایی داشت. مرتضا ابتدا در مدرسه به تحصیل درس‌های همگانی پرداخت، ولی ده یازده ساله بود که پدر با دریافت ذوق و علاقه به موسیقی در فرزند، او را به دست استاد معروف زمانه «آقا حسین‌قلی» سپرد.

مرتضا خان دو سال نزد «آقا حسین‌قلی» و سه سال نزد برجسته‌ترین شاگرد او، «درویش خان»، ردیف موسیقی سنتی و شیوه تار نوازی را آموخت و آن چنان پیش رفت که در کلاس درویش ختم توانست «تبرزین طلایی»، یعنی نشانی را که به شاگردان ممتاز داده می‌شد، به دست آورد.

مرتضا خان هنوز بیست سالی بیش نداشت که خود کلاسی برای آموزش تار و ردیف موسیقی بنیاد کرد و کلاسی که پس از مرگ نابهنگام درویش خان توانست ادامه آموزش همه شاگردان او را نیز بر عهده بگیرد.

در همین سال‌ها است که مرتضا خان بزرگ‌ترین کشف موسیقی خود را نیز آشکار می‌کند. او در یک محفل خصوصی، با صدای گرم دختر جوانی آشنا می‌شود که بعدها به رساترین صدای زنانه در عرصه موسیقی سنتی تبدیل می‌شود: «قمرالملوک وزیری».

از میان آفریده‌های او علاوه بر مرغ سحر، می‌توان از تصنیف‌هایی چون شاه من، ماه من، مرغ حق و آتش دل، و نیز پیش درآمد اصفهان یاد کرد که هنوز جاذبه خود را حفظ کرده است

مرتضا خان آموزش موسیقی او را بر عهده می‌گیرد و پس از آن که به شهر می‌رسد هم‌کار جدایی‌ناپذیر او باقی می‌ماند.

بیش‌تر آن‌چه قمر از تصنیف و آواز از سال ۱۳۰۳ به بعد خوانده با تار شیرین مرتضا نی‌داوود هم‌راه بوده است.

نی‌داوود از سال ۱۳۱۹، سال بنیاد رادیو ایران، به این سازمان پیوست و در برنامه‌های مختلف موسیقی آن به هم‌کاری و هم‌نوازی با هنرمندان برجسته‌ای چون «رضا محجوبی»، «علی‌اکبر شهنازی»، «حبیب سماعی»، «ابوالحسن صبا» و «موسا معروفی» پرداخت.

او طی ده سال هم‌کاری تنگاتنگ با رادیو، برای خوانندگان معروفی چون «قمرالملوک وزیری»، «ملوک ضرابی»، «روح‌انگیز»، «ادیب خوانساری»، «جواد بدیع‌زاده» و «غلام‌حسین بنان» تصنیف ساخته یا پا به پای آوازشان تار نواخته است.

مرتضا نی‌داوود در سال ۱۳۴۸ کار مهم دیگری را به انجام رسانیده و آن نواختن و ضبط نزدیک به ۳۰۰ گوشه از مجموعه ردیف موسیقی سنتی ایران است که البته به دلایل نا‌روشن هنوز انتشار نیافته است.

از میان آفریده‌های او علاوه بر مرغ سحر، می‌توان از تصنیف‌هایی چون «شاه من»، «ماه من»، «مرغ حق» و «آتش دل»، و نیز پیش درآمد «اصفهان» یاد کرد که هنوز جاذبه خود را حفظ کرده است.

گفتنی است که در سال‌های پس از انقلاب، «مرتضا حنانه»، این پیش درآمد او را به شیوه‌ای نو، برای ارکستر بزرگ تنظیم کرده که موسیقی اصلی سریال هزار دستان (ساخته علی حاتمی) است.

مرتضا نی‌داوود در سال ۱۳۵۹، دو سال پس از انقلاب اسلامی ره‌سپار ایالات متحده آمریکا شد و ده سال پس از آن، یعنی در دوم مرداد ماه سال ۱۳۶۹ در سن نود سالگی و در دیار غربت چشم از جهان فرو پوشید.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,