Saturday, 18 July 2015
04 December 2020
بزرگان ایران‌ زمین- پروین اعتصامی

«شاعره‌ا‌ی از تبار روشنی‌ها»

2010 September 22

آرش و آوا / دفتر آمریکا / رادیو کوچه

Arash.ava@koochehmail.com

«پروین اعتصامی»، شاعره‌ی نام‌دار معاصر ایران از گویندگان قدر اول زبان فارسی است که با تواناترین گویندگان مرد برابری کرده و به گواهی اساتید و سخن‌شناسان معاصر گوی‌سبقت را از آن‌ها ربوده است.

رمز توفیق این ارزش‌مند زن فرهنگ و ادب فارسی، علاوه‌ بر استعداد ذاتی، معجزه‌ی تربیت و توجه پدر نام‌ور او است که علی‌رغم محرومیت زن ایرانی از امکانات تحصیل و فقدان مدرسه‌های دخترانه، خود به تربیت او همت گماشت و دختر با‌استعداد و با سرمایه‌ی معنوی خود را به مقامی ‌که در خور‌ او بود رسانید.

بخش اول

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

پدر پروین، «میرزا‌ یوسف‌ اعتصامی» «اعتصام‌الملک» پسر «میرزا ابراهیم‌خان مستوفی» ملقب به اعتصام‌الملک از اهالی آشتیان بود که در جوانی به سمت استیفای آذربایجان به تبریز رفت و تا پایان عمر در همان شهر زیست.

یوسف اعتصام‌الملک در 1291، در تبریز به‌دنیا آمد. ادب عرب و فقه و اصول و منطق و کلام و حکمت قدیم و زبان‌های ترکی و فرانسه را در تبریز آموخت و در لغت عرب احاطه‌ی کامل یافت. هنوز بیست‌سال از عمرش نرفته بود که کتاب«قلائد الادب فی شرح اطواق الذهب» را که رساله‌ای بود در شرح یک‌صد مقام از مقامات «محمود‌بن عمر‌الزمخشری» در نصایح و حکم و مواعظ و مکارم اخلاق به زبان عربی نوشت که به‌زودی جزو کتاب‌های درسی مصری‌ها قرار گرفت. چندی بعد کتاب«ثوره الهند یا المراه الصابره» او نیز مورد تحسین ادبای ساحل نیل قرار گرفت .

بخش دوم

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

کتاب «تربیت نسوان» او که ترجمه «تحریر المراه» قاسم امین مصری بود به سال 1318‌، انتشار یافت که در ‌آن روزگار تعصب عام و بی‌خبری عموم از اهمیت پرورش بانوان در جامعه‌ی ایرانی رخ می‌نمود.

اعتصام‌الملک از پیش‌قدمان راستین تجدد ادبی در ایران و به‌حق از پیشوایان تحول نثر فارسی است. چه‌او با ترجمه‌ی شاه‌کارهای نویسندگان بزرگ جهان، در پرورش استعدادهای جوانان، نقش به‌سزایی داشت. او علاوه‌بر ترجمه‌ی بیش‌ از 17 جلد کتاب در بهار 1328، مجموعه‌ی ادبی نفیس و پرارزشی به‌نام «بهار» منتشر کرد که طی انتشار 24 شماره در دو نوبت توانست مطالب سودمند علمی، ادبی، اخلاقی، تاریخی، اقتصادی و فنون متنوع را به روشی نیکو و مطلوب عرضه کند.

«رخشنده اعتصامی» ‌مشهور به «پروین اعتصامی» ‌در روز 25 اسفند سال 1285 در تبریز متولد شد و از ابتدا زیر نظر پدر به رشد پرداخت .در کودکی با پدر به‌ تهران آمد. ادبیات فارسی و ادبیات عرب را نزد وی فرا‌گرفت و از محضر ارباب فضل و دانش که در خانه‌ی پدرش گرد می‌آمدند، بهره‌ها یافت و همواره آن‌ها را از قریحه‌ی سرشار و استعداد خارق‌العاده‌ی خویش دچار حیرت می‌کرد. در هشت سالگی به شعر‌گفتن پرداخت و مخصوصن با به‌نظم کشیدن قطعات زیبا و لطیف که پدرش از کتب خارجی «فرنگی، ترکی‌ و عربی» ترجمه می‌کرد طبع‌آزمایی می‌کرد و به‌ پرورش ذوق می‌پرداخت.

در تیر ماه سال 1303، برابر با ماه 1924، دوره‌ی مدرسه‌ی دخترانه‌ی آمریکایی را که به ‌سرپرستی خانم «میس شولر» در ایران اداره می‌شد با موفقیت به‌پایان‌ رساند و در جشن فراغت از تحصیل خطابه‌ای با عنوان «زن و تاریخ» ایراد کرد.

او در این خطابه از ظلم مرد به شریک زندگی خویش که سهیم غم و شادی او است سخن می‌گفت. «میس شولر»، رییس مدرسه‌ی آمریکایی دختران خاطرات خود را از تحصیل و تدریس پروین در آن مدرسه چنین بیان می‌کند.

«پروین، اگر‌چه در همان اوان  تحصیل در مدرسه‌ی آمریکایی نیز معلومات فراوان داشت، اما تواضع ذاتیش به‌حدی بود که به فرا‌گرفتن مطلب و موضوع تازه‌ای که در دست‌رس خود می‌یافت شوق وافر اظهار می‌کرد.»

خانم سرور «مه‌کامه محصص» از دوستان نزدیک پروین که گویا بیش‌از دوازده سال با‌هم مراوده و مکاتبه داشتند او را پاک‌طینت، پاک‌عقیده، پاک‌دامن، خوش‌خو، خوش‌رفتار، در مقام دوستی متواضع و در طریق حقیقت و محبت پایدار توصیف می‌کند.

پروین در تمام سفرها با پدرش در داخل و خارج ایران، شرکت می‌کرد و با سیر و سیاحت به گسترش دید و اطلاعات و کسب تجارب تازه می‌پرداخت. این شاعر آزاده، پیشنهاد ورود به دربار را با بلند نظری نپذیرفت و مدال وزارت معارف ایران را رد‌ کرد. پروین در نوزده تیر ماه 1313 با پسر‌عموی خود ازدواج کرد و چهار ماه پس از عقد و ازدواج، به کرمانشاه و خانه شوهر رفت.

شوهر پروین از افسران شهربانی‌ و هنگام  وصلت با او رییس شهربانی در کرمانشاه بود. اخلاق نظامی ‌او با روح لطیف و آزاده‌ی پروین مغایرت داشت. او که در خانه‌ای سرشار از مظاهر معنوی و ادبی و به‌دور از هر‌گونه آلودگی پرورش یافته بود پس‌از ازدواج ناگهان به خانه‌ای وارد شد که یک‌دم از بساط عیش و نوش خالی نبود و طبیعی است هم‌گامی ‌این دو طبع مخالف نمی‌توانست دیری بپاید و سرانجام این ازدواج ناهم‌گون به جدایی کشید و پروین پس از دو ماه و نیم اقامت در خانه‌ی شوهر با گذشتن از کابین، طلاق گرفت.

با این همه او تلخی شکست را با خون‌سردی و متانت شگفت‌آوری تحمل کرد و تا پایان عمر از آن سخنی بر‌ زبان نیاورد و شکایتی نکرد.

بعد‌از آن واقعه‌ی تاثرانگیز، پروین مدتی در کتاب‌خانه‌ی دانش‌سرای عالی تهران سمت کتاب‌داری داشت و به‌کار سرودن اشعار ناب‌ خود نیز ادامه می‌داد. تا این‌که دست اجل او را در 34 سالگی از جامعه‌ی ادبی گرفت در حالی که بعد‌از آن سال‌ها می‌توانست عالی‌ترین پدیده‌های ذوقی و فکری انسانی را به ادبیات پارسی به ارمغان بیاورد. به‌هرحال در شب 16 فروردین سال 1320، از بیماری حصبه در تهران زندگی را بدرود گفت و پیکر او را به قم بردند و در جوار قبر پدر دانش‌مندش در مقبره‌ی خانوادگی به‌خاک سپردند.

در تهران و ولایات، ادبا و شعرا از زن و مرد اشعار و مقالاتی در جراید نشر و مجالس یادبودی برای او برپا کردند‌. در سال 1314 چاپ اول دیوان پروین اعتصامی، شاعره‌ی توانای ایران، به‌همت پدر ادیب و گران‌مایه‌اش انتشار یافت و دنیای فارسی‌زبان از ظهور بلبل داستان‌سرای دیگری در گل‌زار پر‌طراوت و صفای ادب فارسی آگاهی یافت و از غنچه‌ی معطر ذوق و طبع او محفوظ شد.

پروین برای سنگ مزار خود نیز قطعه‌ی اندوه‌باری سروده که هم‌اکنون بر لوح نماینده‌ی مرقدش حک شده است.

پروین اعتصامی ‌بی‌تردید بزرگ‌ترین شاعر زن ایرانی است که در طول تاریخ ادبیات پارسی ظهور پیدا کرده‌است اشعار وی پیش‌از آن‌که به‌صورت دیوان منتشر شود در مجلد دوم مجله‌ی بهار که به قلم پدرش مرحوم یوسف اعتصام‌الملک انتشار می‌یافت چاپ می‌شد

ویژگی سخن

او در قصایدش پیرو سبک متقدمان به‌ویژه «ناصرخسرو» است و اشعارش بیش‌تر شامل مضمون اخلاقی و عرفانی است. پروین موضوعات حکمتی و اخلاقی را با‌چنان زبان ساده و شیوایی بیان می‌دارد که خواننده را از هر طبقه تحت تاثیر قرار می‌دهد. او در قدرت کلام و چیره‌دستی بر صنایع و آداب سخن‌وری هم‌پایه‌ی گویندگان نام‌دار قرار داشته و در این میان به مناظره توجه خاص دارد و این شیوه‌ را که شیوه‌ی شاعران شمال و غرب ایران بود احیا می‌کند. پروین تحت‌تاثیر سعدی و حافظ بوده و اشعارش ترکیبی است از دو سبک خراسانی و سبک عراقی.

چاپ اول دیوان که آراسته به دیباچه‌ی پر مغز شاعر و استاد سخن‌شناس «ملک‌الشعرای بهار» و حاوی نتیجه‌ی بررسی و تحقیق او در تعیین ارزش ادبی و ویژگی‌های سخن پروین بود شامل بیش‌از یک‌صد و پنجاه قصیده و مثنوی در زمان شاعر و با قطعه‌ای در مقدمه از خود او تنظیم شده بود. پروین با اعتقاد راسخ به تاثیر پدر بزرگ‌وارش در پرورش طبعش، دیوان خود را به‌او تقدیم می‌کند.

قریحه سرشار و استعداد خارق‌العاده‌ی پروین در شعر هم‌واره موجب حیرت فاضلان و دانش‌مندانی بود که با پدرش معاشرت داشتند، به‌همین جهت برخی بر‌این گمان بودند که آن اشعار از او نیست.

پروین اعتصامی ‌بی‌تردید بزرگ‌ترین شاعر زن ایرانی است که در طول تاریخ ادبیات پارسی ظهور پیدا کرده‌است. اشعار وی پیش‌از آن‌که به‌صورت دیوان منتشر شود در مجلد دوم مجله‌ی بهار که به قلم پدرش مرحوم یوسف اعتصام‌الملک انتشار می‌یافت چاپ می‌شد «1302، 1300» دیوان اشعار پروین اعتصامی ‌که شامل 6500 بیت از قصیده و مثنوی و قطعه است تاکنون چندین‌بار به چاپ رسیده است.

مقدمه‌ی دیوان به‌قلم شادروان استاد «محمد‌تقی ملک‌الشعرای‌ بهار» است که پیرامون سبک اشعار پروین و ویژگی‌های اشعار او نوشته است.

سخن آخر

عمر پروین بسیار کوتاه بود، کم‌تر زنی از‌میان سخن‌گویان اقبالی هم‌چون پروین داشت که در دورانی این‌چنین کوتاه شهرتی فراگیر داشته باشد. پنجاه سال و اندی است که ‌از درگذشت این شاعره‌ی به‌نام می‌گذرد و همگان اشعار پروین را می‌خوانند و وی‌ را ستایش می‌کنند و بسیاری از ابیات آن به‌صورت ضرب‌المثل به‌زبان خاص و عام جاری گشته است.

شعر پروین شیوا، ساده‌ و دل‌نشین است. مضمون‌های متنوع پروین مانند باغ پرگیاهی است که به‌راستی روح را نوازش می‌دهد. اخلاق و همه‌ی تعابیر و مفاهیم زیبا و عادلانه‌ی آن چون ستاره‌ای تاب‌ناک بر دیوان پروین می‌درخشد چنان‌که استاد بهار در مورد اشعار وی می‌گوید: «پروین در قصاید خود پس از بیانات حکیمانه و عارفانه روح انسان را به سوی سعی و عمل امید، حیات، اغتنام وقت، کسب کمال، همت، اقدام نیک‌بختی و فضیلت سوق می‌دهد.»

وی این قطعه را برای سنگ مزار خود سروده است:

این‌که خاک سیه‌اش بالین است                                      اختر چرخ ادب پروین است

گر‌چه جز تلخی ز ایام ندید                                             هر‌چه خواهی سخنش شیرین است

صاحب آن‌همه گفتار امروز                                             سائل فاتحه و یاسین است

دوستان به که ز وی یاد کنند                                          دل بی‌دوست دلی غمگین است

خاک در دیده بسی جان فرساست                                 سنگ بر سینه بسی سنگین است

بیند این بستر و عبرت گیرد                                           هر که را چشم حقیقت‌بین است

هر‌که باشی و ز هر‌جا برسی                                         آخرین منزل هستی این است

آدمی‌ هر‌چه توان‌گر باشد                                              چون بدین نقطه رسید مسکین است

اندر آن‌جا که قضا حمله کند                                            چاره تسلیم و ادب تمکین است

زادن و کشتن و پنهان کردن                                             دهر را رسم و ره دیرین است

خرم آن‌کس که در‌این محنت‌گاه                            خاطری را سبب تسکین است

منبع: وب‌سایت «سیمرغ»

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,