Saturday, 18 July 2015
19 January 2021
دایره‌ی شکسته

«به کوچکی یک کوه»

2010 October 10

مه‌شب‌ تاجیک / رادیو کوچه

صبح زود

یک ستاره مانده‌ست

امروز هم روز خوبی‌ست

وقتی شعری را کوتاه می‌نامیم صورت‌های گوناگونی در ذهن ما مجسم می‌شود. تک‌بیتی، دوبیتی، رباعی و هایکو، همه «شعر کوتاه» خوانده می‌شوند. هریک قالب‌ها ساختار و فرم مشخص خود را دارند و با معیارهای مشخص از هم‌دیگر بازشناخته می‌شوند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

پیشینه‌ی هایکو به قرن پانزدهم میلادى مى‌رسد. در آن زمان هایکو که مبتنى بود بر فلسفه‌ی ذن، به تدریج بر محور ریاضت در هنر یا هنر ریاضت شکل گرفت. ایجاز حیرت‌انگیز هایکو سه سطر و در مجموع هفده هجا در نظر شاعران هایکوسرا بازتاب درست واقعیت است. هایکو اقبال خود در ژاپن را مدیون است به هایکوسراى بزرگ: ماتسو باشو «Matsuo Basho. در کلام او بود که هایکو، در بستر فلسفه‌ی ذن به عرفان نزدیک شد و در کلام او بود که عرفان و واقعیت به هم آمیخت. در کلام ماتسو باشو جزییات به ظاهر پیش‌پا افتاده‌ی هستى اهمیت داشت و نه کلى‌بافى و کلى‌گویى. هستى در کلام او بیش از همه در جلوه‌هاى طبیعت و تغییر فصل‌ها نمود مى‌یافت. از این نظر هایکو در عالى‌ترین شکل خود، سروده‌اى است از طبیعت و شعر، نزدیکى شاعر است به طبیعت‌. در این نوع شعر فضاهاى تهى اهمیت دارد. کلام در هم‌جوارى با سکوت و سکوت در هم‌جوارى با کلام است که به معناى حقیقى خود نزدیک مى‌شود. از این رو سکوت و کلام در شعر هایکو هم‌عرضند.

در مکتب «باشو» در هایکو شاعر مى‌بایست بیش از هر چیز بتواند مکان و به‌ویژه مکان خالى را درک کند. زیرا در این مکتب، هایکو بیان‌گر مفهوم بعدى از هستى است که آدمى از دریافت آن با حواس پنج گانه ناتوان است. تنها با کشف و شهود است که مى‌توان به آن حد از ادراک از هستى دست یافت و چون ادراک این بعد از هستى سخت ممکن است، پس شاعر در هایکو با سکوت و آفرینش و درک فضاهاى خالى این بخش از طبیعت و این بعد از هستى را نیز مى‌آفریند یا باز مى‌آفریند. هایکو هم به طبیعت مى‌پردازد و هم به عوالم ماوراى طبیعت و چنین است که این دو سویه از هستى در هایکو در جوار یک‌دیگر قرار مى‌گیرند. از این نظر هایکو در مکتب «باشو» شعر هم‌جوارى سکوت و صداست. شعر هم‌جوارى مکان و لامکان است. شعر هم‌جوارى هستى و نیستى است.

نگاه من به معشوق است که به زندگى‌ام معنا مى‌بخشد، نه خود زندگى با این قصد که بر طبیعت چیره شوم

در فرهنگ ژاپن به‌طور اصولی سکوت و نیستى از مهم‌ترین مضامین و شاید مهم‌ترین مضمون باشد. سکوت و نیستى بخشى از مراسم مکاشفه است در فرهنگ هایکو با این قصد که آدمى از خود تهى شود و یک‌سر از پلشتى‌ها پاک شود. در هایکو زبان‌آورى چندان مهم نیست. نزدیکى به طبیعت است که اهمیت دارد. حس و حواس است که مهم است. چگونگى نگاه به طبیعت است که اهمیت دارد. در نگاه آدمى به طبیعت است که هستى از معنا سرشار مى‌شود. هستى در یک لحظه شکل مى‌گیرد. راه مهم نیست. مقصد مهم نیست. نگاه من به معشوق است که به زندگى‌ام معنا مى‌بخشد، نه خود زندگى با این قصد که بر طبیعت چیره شوم. در هایکو نماد‌گرایی فراوان به‌کار برده می‌شود و نیز اشاره‌هایی پنهان که به‌طور غالب لطیف است‌، اگر چه به زبانی ساده بیان شده باشد‌. مشاهد‌ه‌ی دقیق طبیعت و عشق به آن باز گفته می‌شود . این مشخصات برجسته‌ی شعر ژاپنی به‌صورت مکرر با توجه عمیق به عواطف هم‌راه است‌. بسیاری از هایکوها، نگاره‌ها یا تصویرهای کلامی زیبایی‌ست، اما نه توصیفی پر از ریزه‌کاری و پرکار. نگفته‌ها و نیامده‌ها در آن بسیار است و خواننده مختار است که آن‌ها را در اندیشه‌ی خود پر کرده و به هر شکلی که می‌خواهد تعبیر کند. کم نیست هایکوهایی که می‌توان آن‌ها را به چندین‌گونه تعبیر کرد، زبان ژاپنی از این نظر بسیار انعطاف‌پذیر است.

اندیشه‌های بسیار گوناگونی را می‌توان در این دایره‌ی محدود بازگفت. این‌ها برخی از مضامین دل‌خواه شاعران هایکو‌سرای ژاپنی است. کوتاهی عمر، ذن، پرندگان و جانوران دیگر، حشرات، درختان و گل‌ها  کوه‌ها، ماه و آفتاب، برف و باران و مه و جلوه‌های دیگر طبیعت. در بعضی از هایکو‌ها یا به‌طور مستقیم به فصل اشاره می‌شود یا به نشانه فصلی. نشانه‌های فصلی شامل پنج گروه بهاری، تابستانی، پاییزی، زمستانی و نوروزی است. البته نشانه‌های نوروزی به دلیل قرار گرفتن سال نوی مسیحی در زمستان، جزو زمستان طبقه‌بندی می‌شوند. هایکو اندکی پس از درگذشت «ماساا کاشی‌کی» بزرگ‌ترین نظریه‌پرداز هایکو در سال 1902، به‌سرعت به زبان‌های فرانسوی، آلمانی و انگلیسی ترجمه شد و به وسیله کسانی نظیر: «پل الوار» Paul Elvar فرانسوی، «ازرا پاوند» Ezra Pound آمریکایی‌،«تاگور»Tagore هندی‌، و «اکتاویوپاز» Octavio Paz مکزیکی، در جهان شایع گشت.

به‌نظر می‌رسد نخستین کسی که هایکو را به شعر فارسی معرفی کرده است، سهراب سپهری باشد. با ترجمه‌ی هایکو، که مطابق با رواج طرز تازه شعر فارسی، موسوم به شعر نو بود. این گونه‌ی ادبی اقبال یافت و مورد توجه قرار گرفت. ظهور قالب «طرح» در شعر فارسی که شباهت‌هایی با هایکو داشت، این نوع شعر را در میان فارسی‌زبانان و علاقه‌مندان به شعر و ادب رواج بیش‌تر داد.

دیشب باران بارید

حالا در سپیده‌دم

زاغچه‌ها غمگین می‌خوانند

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,