Saturday, 18 July 2015
30 October 2020
پارس‌نامه - کلیسای سن استپانو‌س

«دومین کلیسای مهم ارامنه ایران»

2011 January 18

امیر و کاملیا / رادیو کوچه

در استان آذربایجان شرقی در نزدیکی «جلفا»، «‌کلیسای سن استپانو‌س‌« یا «سنت استپانوس» دومین کلیسای مهم ارامنه ایران است که از نظر اهمیت بعد از «قره‌کلیسا» قرار می‌گیرد این بنا در استان آذربایجان شرقی در ۱۷ کیلومتری غرب شهر جلفا و در فاصله ۳ کیلومتری کرانه جنوبی رودخانه «ارس» در محلی به نام «قزل وانک» (صومعه سرخ) واقع شده است. این کلیسا در سده نهم میلادی ساخته شده است ولی به‌علت زلزله دچار آسیب‌های جدی شده بود که در دوران «صفویه» مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

کلیه محوطه کلیسا در قلب کوه‌ها و در میان طبیعت سبز منطقه مرزی جلفا و جمهوری آذربایجان قرار گرفته است این کلیسا مورد احترام تمام مسیحیان و تقریبن تمامی ادیان است اما در واقع به شاخه «مسیحیان گریگوری» (پیروان گریگور روشن‌گر) که ساکن ارمنستان هستند تعلق دارد. در یک روز از سال هزاران نفر از ارمنیان در این نقطه گرد هم می‌آیند تا ضمن زیارت، مراسم و مناسک خاص خود را به‌جای آورند.

سنت استپانو‌س برگرفته شده از نام استپانوس (‌یا همان استفان در زبان ارمنی) شهید اول راه مسیحیت است و در اغلب کشورهای جهان کلیساهای متعددی با همین نام وجود دارد. علاوه برآن به‌دلیل قرارگرفتن کلیسا در روستای «دره شام» به‌این نام نیز خوانده می‌شود. هم‌چنین به‌دلیل متروکه بودن محل، به «خارابا کلیسا» نیز شهرت دارد. سنت استپانوس یا سنت استفان اولین شهید راه مسیحیت است که در ۲۶ دسامبر سال ۳۶ میلادی در «اورشلیم» توسط یهودیان سنگ‌سار شد.

تاریخ‌چه و سبک معماری

درباره تاریخ بنای کلیسا، اظهارات گوناگونی ابراز شده‌است. عده‌ای آن را از بناهای اوایل مسیحیت، می‌دانند برخی چون «تاورنیه» بنای آن را به دوره صفویه نسبت می‌دهند. در حالی که شیوه معماری بنا، مصالح ساختمانی و تزیینات مفصل و زیبای آن نشان‌گر این مطلب است که کلیسا همانند و هم‌زمان با کلیساهایی چون «طاطائوس» (قره کلیسا) در بین قرن چهارم تا ششم هجری (دهم تا دوازدهم میلادی) ساخته شده است و سبک معماری آن تلفیقی از شیوه‌های مختلف معماری «اورارتو»، «اشکانی» و «رومی» است که بعد از به‌وجود آمدن بناهای شگرف «سنتاچمیادیزین»، طاطائوس(قره کلیسا)  و «آختامار» و سنت استپانوس به شیوه معماری ارمنی شهرت یافت.

مشخصات بنا

این کلیسا در محوطه‌ای محصور از درختان و دره سرسبزی واقع شده و حصار سنگی که بنا را احاطه کرده بارویی است بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانه‌ای سنگی مانند دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام است. دروازه این بارو در وسط دیوار غربی تعبیه شده و دارای دری چوبی و آهن‌کوبی شده است. در پایه‌های طرفین و طاق جناغی آن سنگ تراش با حجاری‌های ظریف به‌کار رفته و نقش برجسته‌ای از «مریم» و کودکی «عیسا» در پیشانی طاق‌نمای آن به‌چشم می‌خورد. این کلیسا دارای سه ساختمان اصلی و مشخص و هم‌چنین قسمت‌های فرعی مختلفی است. سه قسمت اصلی عبارت‌اند از: «نماز‌خانه اصلی، اجاق دانیال، برج ناقوس.»

نمازخانه اصلی

نمازخانه در زمینی به ابعاد ۱۶ در ۲۱ متر بنا شده است. در ورودی منبت‌کاری با تزیینات بسیار زیبای آن در وسط ضلع‌غربی تعبیه شده و از آثار نفیس اوایل دوره «قاجاریه» و احتمالن زمان «عباس میرزا» فرزند «فتح‌علی‌شاه» به‌شماره می‌آید. حجاری پایه‌ها و طاق‌نماها و نیم‌ستون‌ها و زنجیره‌های جوانب و مقرنس‌کاری‌ها و تزیینات طاق سردر به‌قدری بدیع است که بی‌شک از شاه‌کارهای هنر حجاری محسو‌ب می‌شود.

نقش برجسته‌هایی از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر پیشانی طاق‌نماهای اضلاع شانزده‌گانه «گریوگنبد» که در حقیقت پاطاق گنبد زیبای نمازخانه کلیسا محسوب می‌شود مشاهده می‌شود، پوشش این گنبد به‌صورت هرمی با سی‌و‌دو پهلویی است که بر روی یک پلان ستاره شکل شانزده‌پر قرار دارد. داخل طاق‌نماهای گریو گنبد یک در میان پنجره‌ای تعبیه شده که طاق هلالی تودر تویی دارد و بالاتر از پنجره، تصویر برجسته یکی از حواریون در داخل قابی چهار گوش نمای بیرونی آن را زینت می‌دهد. کتیبه‌ای از سنگ ماسه‌ای سرخ رنگ به‌خط نستعلیق بر بالای در ورودی و زیر طاق مدخل کلیسا به‌چشم می‌خورد که مورخ به سال ۱۲۴۵ هجری‌قمری مبنی بر خرید قریه دره شام جلفا توسط «عباس میرزا» نایب السلطنه فرزند فتح‌علی‌شاه از «مجب‌علی» «بیگ نخجوانی» به‌مبلغ سیصد‌تومان و وقف آن به کلیسای سنت استپانوس است.

فضای داخل کلیسا به‌صورت صلیب (باسلیکا) است که ا‌ز سه قسمت ایوان نمازخانه و محراب تشکیل شده ‌است. ایوان بر روی دو‌ستون و دو نیم‌ستون قرار گرفته در پشت آن و زیر گنبد اصلی نمازخانه کلیسا واقع شده است. گوشه‌های مقرنس پاطاق گنبد دارای تصاویری رنگی است که شیوه نقاش‌های مذهبی قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی را به یاد می‌آورد. محراب در جانب شرقی نمازخانه قرار گرفته که ۹۶ سانتی‌متر از کف نمازگاه بلندتر است. ازاره محراب از سنگ مرمر است و بالای این ازاره‌ها را هفت طاق‌نمای جناعی دو طبقه زینت می‌دهد. از جمله تزیینات شگرف درون معبد سه نمازگاه سنگی انفرادی با حجاری‌های زیباست یکی از این نمازگاه‌ها را در وسط محراب قرار داده‌اند و دو تای دیگر در طرفین شمالی و جنوبی و نمازخانه بزرگ و در موازات همدیگر قرار گرفته اند. این نمازگاه‌ها از آثار دوره قاجار به حساب می‌آیند.

برج ناقوس

نمایی از کلیسای سن استپانوس بر روی ایوان دو طبقه‌ای متصل‌به دیوار جنو‌بی کلیسا قرار گرفته و دارای گنبدی هرمی شکل هشت‌ضلعی است که بر روی هشت ستون استوانه‌ای از سنگ سرخ با سرستون‌های زیبا استوار شده است. این برج در زمان عباس میرزا نایب السلطنه مرمت شده است. پیشانی طاق‌های بین این ستون‌ها که پا طاق گنبد برج محسوب می‌شوند، با نقو‌ش برجسته فرشته، صلیب، ترنج، ستاره و گل هشت‌پر زینت یافته ودر سطح ایوان برج، قبوری از بزرگان آیین دین مسیح به چشم می‌خورد ودر دیوار ضلع شمالی این برج که بخشی از دیوار جنوبی کلیسا نیز به‌شمار می‌آید، تصاویر بر جسته‌ای از مریم مقدس و عیسای مسیح مشاهده می‌شود. در صحن این برج، تعدادی قبر به‌چشم می‌خورد که گفته می‌شود متعلق به افراد سرشناس و بزرگ مسیحی است. هم‌چنین گویا ناقو‌س برج توسط ایتالیایی‌ها برای مرمت برده شده اما برگشت داده نشده است.

اجاق دانیال

تالاری است متصل به دیوار شمالی کلیسا که ۶ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر طول دارد و به سه قسمت مساوی تقسیم می‌شود:

۱-‌ اجاق دانیال که به وسیله دیوار از تالار جدا شده و به‌نام دانیال از قدیسین قرن پنجم‌میلادی معروف است.

۲-‌ تالار اجتماعات در وسط قرار گرفته است.

۳-‌ محل غسل تعمید در انتهای شرقی تالار واقع است که در آن سکوی بلندی به چشم می‌خورد که میز سنگی غسل تعمید در وسط آن نهاده شده است.

مدرسه مذهبی یا «دیری» در کنار کلیسا وجود دارد که قدمت آن را به بیش از ۹۰۰ سال پیش نسبت می‌دهند. که در چهار طرف آن اتاق‌هایی وجود داشته که طبقه فوقانی آن جهت استراحت مسافرین و زایرین و طبقه زیرین محل اصطبل چهار پایان آنان بوده است. این دیر فعلن در دست تعمیر است. درباره تاریخ بنای این کلیسا که یکی از شاه‌کارهای معماری است. مطالب مختلفی نوشته شده است. برخی بدون توجه به‌وقایع تاریخی و تاریخ تطور شیوه‌های معماری بنای آن را تا نخستین سده‌های مسیحیت پیش برده‌اند در حالی‌که شیوه بنا و مصالح ساختمانی و تزیینات هنری نشان می‌دهند که بنای این کلیسا هم‌زمان با کلیساهای آختارمار و طاطائوس احداث شده است. صدها سنگ نبشته به زبان ارمنی در داخل و خارج بنا نصب شده است که اگر این سنگ نبشته‌ها به زبان فارسی ترجمه شود بانی و معمار و تاریخ بنای کلیسا حتا قسمت‌هایی از تاریخ اقوامی که در این سرزمین می‌زیسته‌اند. روشن خواهد شد.

ثبت در میراث جهانی یونسکو

این بنای تاریخی به شماره ۴۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و به‌خاطر قدمت و سابقه تاریخی و مذهبی و شیوه معماری منحصر به فرد آن در سال ۱۳۸۶ هم‌راه با کلیساهای دیگر در استان آذربایجان، در میراث جهانی «یو‌نسکو» به ثبت رسید. سازمان میراث فرهنگی و گردش‌گری کشور مجموعه سه کلیسای «سنت استپانوس»، «زور زور» و «قره کلیسا» را به‌عنوان یک پرونده برای ثبت در فهرست میراث جهانی به یونسکو اراه داد. در سال ۲۰۰۶ میلادی سه کلیسا برای ثبت در یونسکو پیش‌نهاد شد که این کلیسا یکی از آن‌هاست. مراحل تشکیل پرونده این بنای تاریخی در حال انجام است و روند بازسازی و مرمت کلیسا به این منظور انجام شد. هم‌چنین تعمیرات اساسی و گسترده‌ای با حفظ سبک شیوه معماری گذشته آن، با همت سازمان میراث فرهنگی کشور و با هم‌کاری شورای خلیفه‌گری ارامنه صورت گرفته است.

از جمله اقداماتی که در این راستا انجام گرفته می‌توان به تهیه نقشه «فتوگرامتری» با تمام جزییـات آن، تعمیر قسمت‌هایی ازحصار، خاک‌برداری داخل دیر، تعمیر کلی پشت‌بام حجره‌ها و اتاق‌ها و ایجاد شیب مناسب در پشت بام آن‌ها، ترمیم بخشی از دیوارهای فروریخته و تعمیر اساسی پشت‌بام کلیسا و نماز‌خانه، تعمیرطبقه‌ی اول و دوم برج ناقوس، پنجره‌های چوبی، آتش‌دان‌های قدیمی و مانند آن‌ها اشاره کرد. اخیرن افزون بر کارهای مرمتی فوق جهت استحکام بخشی بنا و آماده‌سازی آن برای بازدید جهان‌گردان که توسط میراث فرهنگی آذربایجان‌شرقی صورت گرفته است، جاده سابق آن نیز به نحو مطلوبی تعریض و آسفالت شده ‌است.

اکتشافات جدید

در سال ۱۳۸۴ کارشناسان سازمان میراث فرهنگی طی مرمت بنا، بقایای استخوان حواریون و قدیسین مسیح را کشف کردند که طبق روایات تاریخی در این کلیسا نگه‌داری می‌شده‌ است. آن‌ها بقایای استخوان‌ها را در میان دو طاق کلیسا شناسایی کردند. علاوه بر بقایای استخوانی چند تکه تخته مربوط به جعبه‌های نگه‌داری این استخوان‌ها، چند تکه پارچه زرد و آجری، تکه‌های موم، «گل اخرا» و دانه‌های «کندر» نیز در این محوطه شناسایی شده است. اسقف اعظم و خلیفه ارامنه تهران و شمال ایران با ارزش‌مند خواندن بقایای استخوانی یافت شده در این کلیسا از احتمال تعلق این بقایا به جسد «یحیا» پیامبر خبر داد.

منبع:

وکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , , , , ,