Saturday, 18 July 2015
27 September 2021
دایره‌ی شکسته

«از کجا می‌آید این آوای دوست»

2011 March 29

مه‌شب‌تاجیک/ رادیو کوچه

«نی‌انبان» یا (bag pipe) از جمله سازهای بسیار قدیمی بومی است که در اغلب نقاط جهان هم‌چون آفریقا، اروپا، هند و خاورمیانه یافت می‌شود. شباهت تمامی این سازها استفاده از یک پوست یا «مشک» به‌‌عنوان انبان و نگه‌دارنده‌ی هوا و هم‌چنین نی در نقش تولیدکننده‌ی صدا و ملودی است. علی‌رغم ظاهری شبیه به هم ولیکن تفاوت‌های بسیاری در سایر موارد از جمله فواصل موسیقییایی حالت‌ها و استیل نوازندگی بین آن‌ها به چشم می‌خورد. شبیه‌ترین این سازها به «نی‌انبان» ایرانی از نظر فواصل موسیقییایی سازهای آفریقایی و هم‌چنین عربی است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

یکی از فرضیه‌ها در مورد نی‌انبان این است که اصل ساز نی انبان به خاورمیانه بر‌می‌گردد و بعدها به اروپا برده شده و تکامل یافته است . در این‌باره کتاب تاریخ موسیقی آکسفورد از اولین نی‌انبان یاد می‌کند که در منطقه «هیتات اسلاب» یافت شده است‌. تاریخ این نی‌انبان که به‌صورت مجسمه است به هزار سال قبل از میلاد می‌رسد. هم‌چنین در جایی دیگر می‌خوانیم علی‌رغم این، آن که در باور عمومی این ساز‌، به «اسکاتلند» یا «اسپانیا» بر می‌گردد ولی اولین نسخه‌ی این ساز چند قرن قبل ازمیلاد در خاورمیانه پیدا شده است که این ساز بسیار شبیه‌سازی بوده که از نی‌هایی تشکیل و در مشکی که از پوست بز درست شده قرار می‌گیرد. همان‌طور که تمدن‌ها در خاور میانه در سرزمین‌های مدیترانه بسط یافته‌اند این مردم هم‌راه با موسیقی‌، خودساز را با خود آورده‌اند.. البته این نی‌انبان‌ها بدون مشک بوده‌اند. پس می‌توان نتیجه گرفت تاریخ نی‌انبان حداقل به ۲۵۰۰ سال پیش می‌رسد .

فرضیه‌ی دیگری وجود دارد که تاریخ نی‌انبان را به قبایل باستان از جمله «سومری‌ها» و «بابلی‌ها» و «آشوری‌ها» یا  شاید پارسی‌ها نسبت می‌دهند و حتا جای‌گاه آن را آسیای نزدیک می‌دانند در این‌باره «ویل‌دورانت» در کتاب خود به نام تاریخ تمدن می‌نویسد. این بابلیان  بوده اند که آلات موسیقی گوناگون از قبیل نای فلزی، سنتور، چنگ و نی مشکی و طبل و بوق و دایره داشته‌اند شاید به همین دلیل است که «احمدی رشیدی» در کتاب خود با عنوان «سنگستان» جلد اول احتمال می‌دهد که این ساز از سرزمین بین‌النهرین به بوشهر راه یافته است و در نهایت مسیر صعودی را طی می‌کند.‏

عده‌ای می‌گویند نی‌انبان در قرون وسطی در اسپانیا نواخته می‌شده است‌. تصاویری از نی‌انبان در کلیساهای «رم» و «مونساتریس» که در قرن 11 کشیده شده و تصاویری از نوازندگان نی‌انبان در دادگاه شاه «آلفانسواکس ال سابیو» که تاریخ آن به قرن سیزده بر می‌گردد. به‌عنوان مثال نوازندگانی در ترانه‌های ستایش مریم مقدس یافت می‌شود که در این تصاویر نوازنده دیده می‌شود که در حال نواختن سازی است بادی و تصویری از دو نوازنده که در حال نواختن نی انبان هستند.‏ در «سوئد» نیز نواختن نی انبان تاریخی طولانی دارد . تصاویری از نی‌انبان و نوازنده‌های نی‌انبان در کلیسا‌های سوئد وجود دارد که مربوط به قرن 14 میلادی است. از میان کشورهای غربی‌، ولزی‌ها از آخرین کشورهایی هستند که با ساز نی‌انبان آشنا شده‌اند ولی با وجود این‌که تاریخ نی‌انبان در این کشور کم‌تر و جدیدتر از بقیه کشورها است، لیکن تاریخ مکتوبی که نشان‌دهنده‌ی قدمت این‌ساز است، در این کشور وجود ندارد.

در استونی نیز چون دیگر کشورها علی‌رغم تغییر موسیقی در یک دوره خاص هیچ‌گونه تحقیقاتی بر آن انجام نشده است و تاریخ حضور نی‌انبان در این کشور نیز مشخص نیست‌، شاید منشا ورود این ساز آلمانی‌ها باشند ولی با توجه به نفوذ موسیقی سوئد بر موسیقی این منطقه این احتمال وجود دارد که این ساز از سوئد وارد این کشور شده باشد. اطلاعات اولیه درباره‌ی نی‌انبان در شهرهای استونی به قرن 15 و اوایل قرن 16 برمی‌‌گردد.

نی‌انبان در ایران از سازهای ملودیک بوشهری است که در بوشهر نیز ساخته می‌شود. هرچند که قدمت نی جفتی در شهر بوشهر از نی‌انبان بیش‌تر است، اما به‌جز مناطق و شهرهای اطراف هم‌چون دشتستان، در گذشته بوشهر نیز سابقه استفاده این‌ساز نیز وجود داشته است. این ساز گاه با هفت سوراخ که انتهای قمیش‌دار آن به کیسه‌ای به‌نام «انبان» الصاق و به‌طور دقیق «هواگیری» شده است که از این نقطه الصاق هوا خارج و داخل نشود و در نزدیکی محل الصاق لوله دیگری به‌طول نامعین خارج شده محل خروج این لوله نیز به دقت هواگیری شده که نوازنده آن را به دهان می‌گذارد و از این طریق کیسه را پر باد می‌کند و در نتیجه فشار بازو آرنج بر روی کیسه که هنگام نواختن آن را زیر بغل گرفته است، هوا به داخل لوله فرستاده می‌شود و با انگشتان خود سوراخ‌ها را باز و بسته می کند.

دلایل مختلفی رادر تاریخ مبهم نی انبان در ایران  ذکر می‌کنند از جمله این‌که این ساز یک سازی بوده که در روستاها مورد استفاده قرار می‌گرفته است و روستا‌زاده‌ها نیزاز آن استفاده می‌کردند به عبارت دیگر در نزد اشراف زاده‌ها کاربردی نداشته‌. و نیز از آن‌جا که جنس این ساز از پوست حیوانات مختلف و از چوب بوده است‌، در گذر زمان به دلیل جنس آن و در معرض عوامل طبیعی از بین رفته است و گردو غبار بی‌توجهی آن را پوشانده و کسی در این‌باره چیزی ننوشته است و به‌همین دلیل تاریخ مکتوب درباره‌ی آن کم است.

برای اجرای نی‌انبان در «بوشهر» نی‌انبان و ساز دیگری به‌نام «نی جفتی» کار خود را به‌طور معمول با اجرای «حاجیونی» آغاز می‌کنند. در واقع حاجیونی را به‌عنوان نوعی مقدمه برای بیش‌تر آهنگ‌ها، ترانه‌ها و رقص‌ها اجرا می‌کنند. حاجیونی مضمونی از شروه دارد و مضمون آن مترادف با شروه است. به بیان دیگر شروه‌ای است که توسط یک ساز یا نی‌انبان یا نی جفتی اجرا می‌شود و به‌همین دلیل به مانند شروه از شیوه‌ها و سبک‌ها‌ی متعددی پیروی می‌کند. نواختن نی انبان یا نی جفتی در مجالس گاه با آهنگ «شکیگ» پایان می‌یابد. نی‌انبان و یا نی جفتی، پس از اجرای حاجیونی و قبل از اجرای آهنگ یا ترانه‌ی مورد نظر، پایه ریتمیک آن آهنگ را فراهم می‌آورند. بر اساس این پایه‌ی ریتمیک است که دایره و تنبک یا آواز وارد می‌شود.

امروزه علاوه بر کارکردهای سنتی نی انبان‌، گونه‌های مختلفی از موسیقی هنری نیز با این ساز شکل می‌گیرد، مانند اجرای کنسرت‌های مختلف و هم‌چنین ضبط‌های رنگارنگ با سایر سازها. در واقع می‌توان گفت، این ساز هم اینک ضمن حفظ نقش سنتی خود، جای‌گاهی مانند کمانچه و تار و سنتور یافته که خیلی از موسیقی‌دانان و آهنگ‌سازان به آن روی آورده‌اند.

منبع:

«درویشی»، «محمد رضا»، مقدمه‌ای بر شناخت موسیقی نواحی ایران، تهران، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، 1373


«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,